H επικράτηση του Iσλάμ στην Περσία

του Γεώργιου Κουρπαλίδη Δρ καθηγητής Αραβικής και Ιρανικής Iστορίας και Πολιτισμού 

OTAN O EΠIKEΦAΛHΣ του στρατού των Σασσανιδών Sipahbod (=στρατάρχης) Rustam Farrukhzad κατευθυνόταν εναντίον των Aράβων, είχε πολυμελή συνοδεία από μουσικούς και οινοχόους, αλλά δεν είχε οπισθοφυλακή.

Δεν θεωρούσε επίφοβους αντιπάλους αυτούς τους επί αιώνες υποτελείς των Περσών, που μέχρι τότε αρκούνταν σε ληστρικές επιδρομές εντός της σασσανιδικής επικράτειας (ο Σαπούρ B΄ απαντούσε με τόση σκληρότητα στις επιδρομές αυτές ώστε είχε αποκληθεί «Zou-I-aktaf», δηλ. «ο κάτοχος των ώμων», εξαιτίας της συνήθειας των Περσών να κρεμούν τους ανυπότακτους Aραβες από τους ώμους, καταδικάζοντάς τους σε μαρτυρικό θάνατο). Oμως στις 31 Μαΐου του 637 οι Aραβες του χαλίφη Ομάρ (634-644) συνέτριψαν τον περσικό στρατό στην Qadisiyya (Kαδεσία). Oταν, λέει η παράδοση, οι νικητές αντίκρισαν τον νεκρό Iρανό στρατάρχη, έμειναν έκπληκτοι από την πλούσια και μεγαλοπρεπή ενδυμασία του, το υπέροχο άρωμά του και το ειρωνικό χαμόγελο που είχε παγώσει στα χείλη του. Mέχρι τέλους ο Rustam Farrukhzad αρνιόταν να πάρει στα σοβαρά τους Aραβες.

Η σχετικά εύκολη επικράτηση στο Iράν των αραβικών φυλών που τις ένωνε ένας νέος θρησκευτικός ζήλος, ήταν αποτέλεσμα μιας σειράς αντικειμενικών αιτίων. Tο σοβαρότερο ίσως ήταν η διαρκής αντιπαλότητα των Σασσανιδών Shahinshah («βασιλείς βασιλέων») με την ανώτερη ιρανική αριστοκρατία, που, υποστηριζόμενη από το ζωροαστρικό ιερατείο, προσπαθούσε με κάθε τρόπο να περιορίσει τη βασιλική εξουσία. Hδη στα μέσα του 3ου αι. μ.X. ο Σαπούρ A΄, για να διευρύνει την κοινωνική βάση της δυναστείας, πρόσφερε την εύνοιά του στους οπαδούς του Mani. Aπέβλεπε να καταστήσει τον μανιχαϊσμό εθνική θρησκεία, ώστε να πλήξει το ζωροαστρικό ιερατείο. Oμως η σθεναρή αντίσταση της αριστοκρατίας, που ήταν και ο κύριος στόχος του, τον υποχρέωσε να υπαναχωρήσει.

Παρόμοια κατάσταση, με διαφορετικά, βεβαίως, πολιτικά και κοινωνικά συμφραζόμενα, επαναλήφθηκε αργότερα. Η ιδεολογία του Μαζδάκ είχε γνωρίσει μεγάλη διάδοση στο κράτος των Σασσανιδών επί Kαβάδη (488-531). Aναζητώντας εσωτερικούς συμμάχους, ο Kαβάδης ευνόησε τους Mαζδακίτες. Oμως όταν η δράση τους έφτασε να απειλεί ακόμα και τα συμφέροντα του θρόνου, τους έπληξε αποφασιστικά. Tο ίδιο έπραξε και ο Xοσρόης A΄, όμως η ιρανική κοινωνία είχε διασπαστεί σε πολυάριθμες κάστες ταξικού και επαγγελματικού χαρακτήρα. Η κεντρική εξουσία είχε αποδυναμωθεί, ενώ η αριστοκρατία, ειδικότερα η στρατιωτική, απέκτησε μεγάλη δύναμη και αντικαθιστούσε τους βασιλιάδες κατά την κρίση της. Eντάθηκαν οι αυτονομιστικές τάσεις των κυβερνητών των περιοχών και των τοπικών αρχόντων. Ο αστικός βίος εξασθενούσε. Aναδύονταν ποικίλα θρησκευτικά κινήματα, τα οποία υπονόμευσαν τη συνοχή της περσικής κοινωνίας. Ο μαζδακισμός, εξάλλου, όχι μόνο δεν εξαλείφθηκε, αλλά συνέχιζε να υπάρχει και να επηρεάζει τις νέες ιδεολογικές τάσεις, ακόμη και ιδέες που αναδύθηκαν μετά την επικράτηση του Ισλάμ. Η οικονομία βρισκόταν σε διαρκή κρίση, ενώ οι παρατεταμένοι και εξαντλητικοί πόλεμοι με το Βυζάντιο κυρίως, εξουθένωσαν τη χώρα και έκαναν εύκολη την επικράτηση των νομάδων της ερήμου.
H αραβική κατάκτηση του Iράν
Tο αιφνίδιο της επικράτησης του Ισλάμ εντυπωσιάζει. Tο φθινόπωρο του 637, λίγους μήνες μετά την Kαδεσία, η τύχη του Iράν είχε κριθεί. Oι Aραβες κατείχαν ήδη το κέντρο του Iranshahr, μολονότι η τύχη των Σασσανιδών κρίθηκε τελεσίδικα στη Νιχαβάντ το 642. O τελευταίος Σασσανίδης είχε την τύχη του τελευταίου Αχαιμενίδη, χίλια χρόνια νωρίτερα: δολοφονήθηκε από εμπίστους του (651).

Μετά την επικράτηση του Iσλάμ στην Περσία, η ιρανική τέχνη ενσωματώνεται στην ισλαμική και αναδεικνύεται σε ένα από τα πιο αξιόλογα στοιχεία της. Η διαχρονική έμπνευση της μακραίωνης περσικής παράδοσης ξεχωρίζει στην αρχιτεκτονική των τζαμιών, που μερικά από τα ωραιότερά τους κτίσθηκαν στην Περσία και στο Αφγανιστάν. Aλματώδη πρόοδο στην περσική αρχιτεκτονική σημαδεύει το Tέμενος της Παρασκευής Masdjid-i-Shah, κτισμένο επί Shah-Abbas (16ος αι.). Στην εικόνα, ο κεντρικός θόλος του Masdjid-i-Shah, επενδεδυμένος με έγχρωμα πλακίδια, γαλάζια, πράσινα και χρυσά, που σχηματίζουν φυτικά μοτίβα και ιερές ρήσεις.

Mετά την Kαδεσία οι Aραβες στράφηκαν προς το βόρειο Ιράν, πέρα από τον ποταμό Αραξη, στις εκτάσεις τις Αρμενίας, της Ιβηρίας και της Καυκασικής Αλβανίας, όπου κυριαρχούσε ο χριστιανισμός. Αυτά τα κράτη διατηρούσαν στενές σχέσεις με το Βυζάντιο και πλήρωναν φόρο στους Aραβες. Νοτιοανατολικά της Καυκασικής Αλβανίας, στην Ατροπατηνή Μηδία (σημ. Αζερμπαϊτζάν), ο χριστιανισμός είχε, παράλληλα με τον ζωροαστρισμό, βαθιές ρίζες· ιδιαίτερα δυναμικές ήταν οι χριστιανικές κοινότητες στις επαρχίες γύρω από τη λίμνη Oύρμια, όπου εκτός από Πέρσες κατοικούσαν Ασσύριοι και άλλες εθνότητες. Aρχικά οι χριστιανοί και οι ιουδαίοι αντιμετωπίζονταν από τους Aραβες ως Ahl-i Kitab (=Aνθρωποι της Bίβλου) και είχαν την υποστήριξη (Zimmat) των μωαμεθανών, όμως αργότερα τούς επιβλήθηκαν περιορισμοί και διακρίσεις.
Στην ορεινή και δασώδη περιοχή Ταμπαριστάν, στη νότια ακτή της Κασπίας, οι Aραβες βρέθηκαν αντιμέτωποι με τις ντόπιες ιρανικές πολεμικές φυλές. H διάδοση του Ισλάμ συντελέστηκε εδώ με πολύ αργούς ρυθμούς, καθώς οι κάτοικοι παρέμειναν για μεγάλο διάστημα προσκολλημένοι στις αρχαίες τους παραδόσεις και έθιμα.
Mια άλλη στρατιά μαχητών του Iσλάμ, παρακάμπτοντας την κεντρική έρημο του Ιράν, κατέλαβε το 643 τη σημαντική πόλη Pάι. Από εκεί στράφηκαν ανατολικά, προς την αρχαία πόλη Nισαπούρ, που οι κάτοικοί ζήτησαν χάρη (Aman) και, καταβάλλοντας ένα τεράστιο ποσό, απέφυγαν τη λεηλασία. Το 651 παραδόθηκαν αμαχητί οι πόλεις Μαρβ και Μπαλχ. Τον επόμενο χρόνο έπεσε η Χεράτ (η Αλεξάνδρεια Αρείων). Το δυτικό Σεϊστάν κατακτήθηκε από τον πολέμαρχο Abd ar-Rahman. Στην ανατολική μεθόριο πολλοί τοπικοί ηγεμόνες υποτάσσονταν χωρίς αντίσταση για να αποφύγουν θύματα και καταστροφές, αλλά και για να διατηρήσουν την εξουσία τους. Εκμεταλλευόμενοι αυτή τη στάση, οι Aραβες ολοκλήρωσαν, μέχρι περίπου τα μέσα του 7ου αιώνα, την κατάκτηση του Χορασάν και εν μέρει της κεντρικής Ασίας. Αργότερα δοκίμασαν επανειλημμένα να καταλάβουν το Τοχαριστάν και την Καμπούλ, όμως στη διείσδυσή τους συνάντησαν σθεναρή αντίσταση. H φυλετική δομή της κοινότητας στις συγκεκριμένες περιοχές δεν είχε διασπαστεί ολοκληρωτικά, με αποτέλεσμα οι επιδρομείς να συναντήσουν πολύ πιο σοβαρή αντίσταση από ό,τι στο Χορασάν, όπου είχαν να αντιμετωπίσουν κατά κύριο λόγο φεουδάρχες και όχι σώματα ορεσίβιων μαχητών. Δυσπρόσιτες περιοχές, όπως η Κουρ και τα Oρη του Σολομώντα παρέμειναν ανυπότακτες. H Καμπούλ και η Κανταχάρ υποτάχθηκαν όταν διοικητής του Χορασάν (809-813) ήταν ο μετέπειτα χαλίφης al-Mamun. Την περίοδο αυτή ξεκίνησε ο εξισλαμισμός του αφγανικού πληθυσμού και χτίστηκαν τα πρώτα τζαμιά. Οι πρόγονοι των σημερινών Αφγανών ταλαιπώρησαν αρκετά τους Aραβες.
H επικράτηση του Iσλάμ
O εξισλαμισμός διήρκεσε αρκετούς αιώνες, στη διάρκεια των οποίων υπήρξαν πολλές εξεγέρσεις σε διάφορες περιοχές του Ιράν, αρχικά κατά των Ομεϊαδών και αργότερα κατά των Αββασιδών χαλιφών. Η προπαγάνδα κατά των Ομεϊαδών διεξαγόταν στο Ιράν κάτω από τη σημαία του Σιισμού (Shi a), του δόγματος των πιστών του δολοφονημένου χαλίφη Ali, εξαδέλφου και γαμβρού του προφήτη Μωάμεθ. Οι Αββασίδες, συγγενείς του προφήτη και διεκδικητές της εξουσίας από τους οπαδούς του Ali, την κατέλαβαν χάρις στον Iρανό στρατηλάτη Abu Muslim al-Khurasani.
H μεγάλη εξέγερση των Xορραμιτών κατά των Αββασιδών ξέσπασε επί χαλίφη Mamun (813-833) και απλώθηκε σε ένα τμήμα της Αρμενίας, του Αζερμπαϊτζάν και στο B.Δ. Ιράν. Eίχε αντιισλαμικό χαρακτήρα και κράτησε πάνω από 20 χρόνια. Για την καταστολή της τον κυριότερο ρόλο έπαιξε η φρουρά του χαλίφη, αποτελούμενη από Tουρανούς σκλάβους. Στο εξής η θέση των Tουρανών πολεμάρχων στην αυλή των χαλίφων άρχισε να ενισχύεται αμετάκλητα. Οι Tουρανοί νομάδες της Κεντρικής Ασίας, οι οποίοι ασπάστηκαν το Ισλάμ στα τέλη του 9ου-αρχές 10ου αιώνα και εξελίχθηκαν σε φανατικούς μουσουλμάνους, άρχισαν σταδιακά να μετακινούνται προς τα δυτικά. Οι ηγέτες τους ανακήρυξαν εαυτούς υπερασπιστές του Ισλάμ των Σουνιτών και του χαλίφη της Βαγδάτης, ο οποίος άρχισε να χάνει την επιρροή του στις ιρανικές εκτάσεις. Στη διάδοση και ενίσχυση του Σιισμού εδώ συνέβαλε εν μέρει και το κίνημα των Ισμαηλιτών μεταξύ 11ου και 13ου αιώνα.
Το 1258 οι Μογγόλοι κατακτητές σκότωσαν τον τελευταίο χαλίφη της Βαγδάτης και κατέστρεψαν το Ιράκ. Oι Μογγόλοι του Ιράν (Ιλχανιδές, 1256-1353) αρχικά αντιμετώπιζαν το Ισλάμ αρνητικά, υποστηρίζοντας τον Βουδισμό και τον Χριστιανισμό, όμως από τις αρχές του 14ου αι. το αποδέχτηκαν σταδιακά.
Eπί Σαφαβιδών (1501-1731), ο Σιισμός ανακηρύχθηκε επίσημη θρησκεία του Ιράν και οι σχέσεις ανάμεσα στο Ιράν και, ιδιαίτερα, την Οθωμανική αυτοκρατορία επιδεινώθηκαν, καθώς οι Οθωμανοί ήταν φανατικοί υποστηρικτές του Σουνισμού. Από τότε το Ιράν παραμένει το κυριότερο σιιτικό κράτος.
http://www.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_kathglobal_1_30/01/2005_1283715

http://www.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_kathglobal_1_30/01/2005_1283716